Kiến trúc cung thất

Địa lý toàn thư

Theo quan niệm hiện đại “cung” là nơi hoặc kiến trúc tương đối cao quí. ở thòi thượng cổ “cung” chỉ nhà ở thông thường nhà dân cũng có thể gọi là “cung”. Có thể gọi góp lại là “cung thất “cung” đồng nghĩa với “thất”.
Về nguồn gốc của cung thất “Mặc Tử – Từ Quá” chép: “Người cổ xưa chưa biết làm cung thất, mà đào lỗ ỏ hang trên các đồi gò, dân ôm đau do ẩm ướt, nên bậc thánh nhân mới nghĩ ra cung thất. Phép xây dựng cung thất: thất cao khả dĩ chông ẩm ướt, các bệnh đủ để tránh phong hàn, che mưa nắng. Đoạn văn trên đây chứng tỏ thời thượng cổ dựa vào núi non gò đấng mà làm nhà để che mưa nắng ẩm thấp. Thời xuân thu, cung thất nói chung quay mặt về hướng Nam, cung có tường bao quanh, trong cổng có sân trong sân thì kiến trúc dịch về phía Bắc, không có đường (sảnh đường) thất phòng.

Đôi với cung xưa nay vẫn coi trọng địa điểm. “Sử ký” chép “huyền vũ nguy chủ cung thất” Thư Ly Tử tìm đất xây mộ , dự đoán 100 năm sau sẽ có hai cung Thất Tí và Tí Cung ỏ hai bên mộ của mình. Hán Vũ Đế đi tuần du Hà Đông thấy rất nhiều chim phượng hoàng đậu ở một nơi bèn hạ lệnh xây Bộ Thọ Cung ở nơi đó, để đón điều lành. Nơi ỏ cũ của Đường Cao Tông ẩm ướt nên bị phong thấp nhà vua ra lệnh xây cung Đại Minh trên đồi cao phía Nam cung giáp với phía Bắc của kinh thành. Đường Cao Tông những năm cuối đời trong Thượng Dương Cung, đồn rằng khi xây cung Thượng Dương này, đào được một mâm đồng đựng hai con cá chép, có khắc chữ “để lại dài lâu cho con cháu” kiểu chữ lệ. Cao Tông cho rằng đến cung này có thể trung hưng.

Người xưa cũng rất quan tâm màu sắc và tác dụng của cung “Thần Dị Kinh” chép: “Pha Đông có cung xây bằng đá xanh cao khoảng hai nhẫn, khuyết cao một trăm thưóc, cổng vẽ năm màu, có ngân bảng khắc chữ trên thạch bích: “Thiên Địa Trường Nam Chi Cung”. Phía Tây có cung tường xây đá trắng, huyền hoàng môn ngũ sắc có kim bảng khắc chữ bạc “Thiên Hoàng Nữ Chi Cung”. Tây Nam có cung lấy khuyết treo kim bảng khắc chữ bại “Thiên Hoàng Chi Cung”.
Phía Nam có cung dùng đá đỏ xây tường, đồng đỏ làm cửa, cửa khuyết treo ngân bảng khắc chữ “Thiên Địa Trung Nữ chi cung”. Phương Bắc có cung dùng đá đen xây tường đề “Thiên địa trung nam chi cung”. Phía Đông Nam có cung, dùng đá vàng xây tường có bảng màu vàng khắc chữ “Thiên địa thiếu nam chi cung”. Hai bên dưới Tây Nam có âm dương câu dê ngựa bằng đá xếp đôi diện hai bên đường đi. Phần ghi ở trên có đề cập tói sáu phương vị (Đông, Tây, Tây Nam, Nam, Bắc, Đông Nam) còn để cập tới “cổng năm sắc” phân biệt “trung nam” “trung nữ” phản ánh các quan niệm phong thủy.